Thương một người chưa dễ thương

Người chưa dễ thương thường mang theo những góc cạnh, những phản ứng phòng vệ, những vết thương chưa kịp lành. Họ nói năng cộc cằn, hành xử thiếu tinh tế, đôi khi làm ta tổn thương mà không hề xin lỗi. Bản năng của chúng ta là tránh xa, là khép lòng, là tự nhủ: “Mình không có nghĩa vụ phải thương kiểu đó”. Nhưng đạo Phật lại mở ra một con đường khác: con đường của hiểu và thương.

Đức Phật dạy rằng gốc của khổ đau là vô minh. Người làm điều khiến ta khó chịu phần nhiều cũng đang bị vô minh chi phối. Trong Kinh Pháp Cú, Ngài nói: “Lấy oán báo oán, oán ấy chồng chất. Lấy không oán báo oán, oán ấy mới tiêu tan”. Câu kinh chỉ ra rằng phản ứng quen thuộc của chúng ta – trả đũa, xa lánh, lạnh lùng – chỉ làm vòng khổ đau quay nhanh hơn. Muốn dừng lại, phải bắt đầu từ một thái độ khác: không thêm oán nữa.

Thương một người chưa dễ thương không phải là dung túng cho cái sai. Đạo Phật không dạy chúng ta chịu đựng mù quáng. Thương ở đây là thấy được nguyên nhân phía sau hành vi. Kinh Trung Bộ ghi lời Đức Phật ví von: nếu một người dùng lời thô ác mắng nhiếc ta, hãy xem họ như người đang đau đớn mà kêu la. Khi ta hiểu họ đang khổ, cơn giận trong ta có cơ hội dịu xuống. Không phải vì họ đúng, mà vì ta không muốn tự đầu độc mình bằng sân hận.

Trong Kinh Từ Bi, Đức Phật dạy: “Như mẹ hiền thương con một, đem thân mạng che chở suốt đời, cũng vậy, hãy khởi tâm từ đối với tất cả chúng sinh”. Đối với người dễ thương, khởi tâm từ đã là tự nhiên. Nhưng đối với người chưa dễ thương, lời kinh này trở thành một thực tập. Thực tập không phải để họ thay đổi ngay, mà để tâm ta không bị co rút lại. Khi tâm co rút, ta khổ trước. Khi tâm mở ra, ta đã nhẹ đi một nửa, dù hoàn cảnh chưa đổi.

Có khi người chưa dễ thương lại là người gần ta nhất: người thân, đồng nghiệp, thậm chí là chính mình. Ta dễ khắt khe với những người ở gần vì kỳ vọng nhiều. Không được như ý, ta thất vọng, rồi trách móc. Kinh Tăng Chi nhắc nhở: “Không ai có thể làm cho người khác thanh tịnh, chính mỗi người phải tự thanh tịnh”. Nhìn sâu vào câu kinh ấy, ta thấy trách nhiệm quay về nơi mình. Ta có thể góp phần bằng lời nói, bằng thái độ, nhưng không thể sống thay nghiệp của người khác. Thương ở đây là làm phần của mình cho trọn vẹn, không ôm lấy phần không thuộc về mình.

Thương một người chưa dễ thương cũng là một phép thử của chánh niệm. Khi họ nói lời khó nghe, ta có đủ tỉnh thức để nhận ra cơn giận vừa khởi trong mình không? Kinh Niệm Xứ dạy hãy quán tâm khi tâm có tham, có sân, có si. Chỉ cần thấy rõ: “À, sân đang có mặt”, mà không đồng hóa “tôi là cơn sân”, ta đã có một khoảng cách lành mạnh. Trong khoảng cách ấy, lựa chọn mới xuất hiện: nói hay không nói, phản ứng hay dừng lại.

Có một nghịch lý nhẹ nhàng: khi ta đủ vững vàng để thương một người chưa dễ thương, chính ta là người được lợi lạc trước tiên. Ta không còn bị kéo lê bởi cảm xúc của người khác. Ta không đánh mất bình an chỉ vì một lời nói. Kinh Pháp Cú có câu: “Chiến thắng vạn quân không bằng tự thắng mình”. Tự thắng mình, trong trường hợp này, là không để sân hận sai khiến.

Thực ra, thương một người chưa dễ thương không phải là đích đến, mà là một con đường. Có lúc ta làm được, có lúc ta vấp ngã. Nhưng mỗi lần quay lại với hơi thở, với sự hiểu biết rằng ai cũng đang mang một nỗi khổ nào đó, ta đã đi đúng hướng.

Đạo Phật không hứa hẹn một thế giới toàn người dễ thương, nhưng chỉ cho ta cách sống an ổn giữa đời nhiều va chạm. Và đôi khi, chính sự an ổn lặng lẽ ấy lại là hạt giống làm mềm đi một người chưa dễ thương, lúc nào đó, theo cách rất tự nhiên.