Tổ đình Tế Xuyên: Hội thảo Khoa học Quốc gia “SƯ TỔ TỰ PHỔ TỤ – THÍCH HOÀN HOÀN SỰ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN SƠN MÔN TẾ XUYÊN – BẢO KHÁM”
PGĐS – Sáng ngày 26/9/2026, Hội thảo khoa học về Sư tổ Phổ Tụ – Thích Hoàn Hoàn và sự hình thành, phát triển Sơn môn Tế Xuyên – Bảo Khám tại Tổ Đình Tế Xuyên thôn Minh Đức, Xã Nam Xang, tỉnh Ninh Bình (cũ Lý Nhân, Hà Nam).
Dự hội thảo có Hoà thượng Thích Thiện Nhơn – Chủ tịch HĐTS TƯ GHPGVN, chư Tôn Hoà thượng, Thượng toạ, Chư Đại đức Tăng, Ni lãnh đạo TƯ GHPG VN, chư Hoà thượng, Thượng toạ, Đại đức Tăng, Ni lãnh đạo BTS PG tỉnh Ninh Bình, chư Tôn đức chốn Tổ Tổ Đình Tế Xuyên, chư vị Giáo sư, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trường ĐHKHXH & NV, Hội Khoa học lịch sử Việt Nam; chư vị Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và phát huy văn hoá dân tộc; lãnh đạo Sở Văn hóa và Thể thao, Uỷ ban MTTQ Việt Nam tỉnh; lãnh đạo một số xã, phường trên địa bàn tỉnh. Hội thảo quy tụ nhiều học giả, nhà khoa học, nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa, khảo cổ học, văn học, nghệ thuật đến từ các cơ quan nghiên cứu, trường đại học và các địa phương trong cả nước, cùng đông đảo tín đồ Phật tử, báo đài tham dự.
Hội thảo đã có 46 bài nghiên cứu của các học giả nhằm mục đích phác dựng lại bức tranh tổng quan về Phật giáo Sơn Môn Tế Xuyên và công hạnh hoằng tuyền Phật pháp của đức Tổ tự Phổ Tụ – Thích Hoàn Hoàn trong tiến trình lịch sử; từ đó thấy được sự chấn hưng của Phật giáo giai đoạn này. Đồng thời, các bài tham luận của chư Tôn Thiền đức, chư học giả Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà nghiên cứu khoa học cũng nhằm chỉ ra những đặc điểm, vai trò của Phật giáo trong đời sống xã hội lúc bấy giờ; những giá trị của bản kinh khắc mộc trong thời kì chấn hưng Phật giáo còn lưu lại, qua đó đúc rút những bài học kinh nghiệm lịch sử cho việc quản lý và huy động các nguồn lực của tôn giáo vào công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước trong bối cảnh hiện nay.
Phiên Hội thảo cũng đã thực hiện một số nội dung chính sau:
1. Thứ nhất, trình bày khái quát về lịch vị trí địa lý, đặc điểm tự nhiên, văn hóa, xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo vùng đất Tế Xuyên bấy giờ.
2. Thứ hai, khảo cứu, phân tích làm rõ quá trình du nhập, phát triển Phật giáo Tổ đình Tế xuyên qua các thời kỳ, và hành trạng công hạnh của chư Tổ.
3. Thứ ba, các tham luận đã trình bày xu hướng phát triển và phát huy vai trò của Phật giáo trong đời sống xã hội hôm nay.
Theo “Đại Nam nhất thống chí”, Hà Nam (cũ) là tỉnh có lịch sử Phật giáo từ khá lâu đời, bằng chứng là để tưởng nhớ công ơn truyền đạo của các Thiền sư như: Hòa Thượng Thiện Bản (1884 -1962), Thiền Sư Trí Hải (1906 -1979). Trong sách có viết :“Hà Nam cũng là một trong những nơi mà đạo Phật phát triển sớm và có những trung tâm Phật giáo lớn, tiêu biểu như chùa Đọi (xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên), chùa Quỳnh Chân (xã Lam Hạ, Tp, Phủ Lý), chùa Bà Đanh (Xã Ngọc Sơn, huyện Kim Bảng), chùa Tế Cát, Chùa Tế Xuyên. Đặc biệt: “Chùa Tế Xuyên, Đức Lý, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam, một vùng chiêm trũng nhưng gắn liền với vùng đất lịch sử anh hùng dân tộc Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn và nhiều danh nhân, di tích của chốn Sơn nam hạ.”
Hoặc vào thời hậu Lê có nhắc đến ngôi chùa: “Chùa Tế Xuyên, Đức Lý, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam. Chùa được dựng lên trên một gò đất cao của dải đất Long Xuyên tựa như đóa hoa sen mọc giữa bùn lầy. Ngôi chùa Tế Xuyên cũng như bao ngôi chùa Việt Nam khác đã được tổ tiên tạo dựng lên làm nơi quy hướng tâm linh hướng về tinh thần từ bi – trí tuệ – nhẫn nhục – hỷ xả – đoàn kết hòa hợp của đức Phật, ngõ hầu mọi người cùng nhau xây dựng quê hương giáo dục con cháu sống cuộc sống hữu ích tốt đẹp. Chùa cũng là nơi dân nghèo gửi con em tới học chữ, học đạo đức làm người qua sự dạy bảo của các thiền sư uyên thâm Phật học, giỏi Nho học, kinh nghiệm cuộc sống truyền dạy. Chùa được xây dựng từ thời Lý do ông Trần Nham phát tâm cúng tiến, nhưng sử sách không còn để lại ngay đến những vị thái ông lão bà cao tuổi nhất cho đến đại lão Hòa thượng trưởng sơn môn nay ngoài 90 cũng không tường tận, chỉ được biết đến qua một số lần trùng tu lớn. Dưới thời vua Lê- chúa Trịnh Sâm trong huyện có người con gái được chúa yêu dấu tuyển vào Phủ, tuổi già nhớ tới quê hương tổ tiền nơi chôn nhau cắt rốn bà đã về làng bỏ tiền trùng tu chùa và mua ruộng để làm ruộng công cho hai làng Tế Xuyên, Tế Cát canh tác lấy tiền tu bổ chùa cảnh. Tổ đình Tế Xuyên đã trải qua 9 đời Tổ sư, Hòa thượng trụ trì. Trong đó đặc biệt tiêu biểu nhất là Tổ Tổ Thích Phổ Tụ”.
Đặc biệt quan tâm và coi trọng mảng tư liệu văn khắc, chủ yếu là văn bia (chùa, tháp) và minh chuông. Đây là những sử liệu đáng tin cậy vì đa phần chúng được xuất hiện đồng thời với sự kiện ghi trong văn bản nên đã được người đương thời dò xét; mặt khác tác giả của nó thường không chỉ một người mà nhiều người, thậm chí là cả một tập thể nên đã có sự tổng hợp, lựa chọn thông tin. Cho đến hiện tại, phần nhiều các tư liệu này vẫn còn hiện hữu trong các chùa, tháp; nhưng cũng có một số bia đã bị hủy hoại từ lâu, hoặc chỉ là tấm đá với vài dòng văn khắc không rõ nét: chùa Tế Xuyên lưu giữ một lượng lớn khoảng 1700 bản kinh bằng gỗ có kích thước trung bình khoảng 25x35cm. Qua nguồn tư liệu này, những sinh hoạt Phật giáo chốn thôn dã, cũng như niềm tin của dân chúng đối với Phật giáo được phản ảnh một cách hết sức sinh động và chân thực.
Hội thảo có Hoà thượng Thích Quảng Hà – Phó CT HĐTS, Trưởng Ban Trị sự PG tỉnh Ninh Bình – đồng chủ toạ buổi toạ đàm khoa học cùng chư Tôn đức. Được biết, qua Hội thảo, với các nội dung chính như các công trình phân tích và trình bày các giai đoạn phát triển của Phật giáo trong lịch sử dân tộc, đề xuất những giải pháp bảo tồn, kế thừa, khai thác và phát huy những giá trị vô giá mà Phật giáo chùa Tổ Đình Tế Xuyên và chư Tổ đã và đang đóng góp để lại không chỉ trong quá khứ mà còn cả trong hiện tại. Mà trong đó các Chư Tổ Tăng, Ni Phật tử luôn là những người đi đầu trong việc khẳng định vai trò của Phật giáo đối với văn hóa, xã hội trong bối cảnh hiện nay, đặc biệt trong bối cảnh giao lưu văn hóa quốc tế, hội nhập và phát triển vậy.
Phản hồi