Lắng nghe mình giữa muôn lời mong đợi

Có một câu hỏi tưởng như rất dễ trả lời: Cuộc đời ta đang sống là của ai?

Tên ta nằm trên giấy khai sinh. Ta đi làm, trở về nhà, chăm sóc những người thân yêu và tự mình đối diện với những ngày vui buồn. Nhưng nếu hỏi ai đã dạy ta thế nào là một cuộc đời đáng sống, câu trả lời không còn đơn giản. Trong nhiều lựa chọn của ta có lời khuyên của cha mẹ, sự đánh giá của người đời, nỗi sợ bị thua kém và cả những điều ta đã nghe từ thuở nhỏ đến mức tưởng đó là mong muốn của riêng mình.

Có người chọn một nghề vì gia đình yên tâm, rồi nhiều năm không dám thừa nhận mình muốn làm việc khác. Có người cố duy trì một mối quan hệ vì sợ người thân buồn. Có người chẳng lúc nào nghỉ ngơi được, bởi trong lòng luôn có tiếng nói rằng người có ích phải bận rộn, phải chịu đựng và không được làm phiền ai.

Những kỳ vọng ấy không phải tất cả đều sai. Cha mẹ mong con có nghề ổn định thường vì thương con. Xã hội cần mỗi người có trách nhiệm với gia đình và công việc. Ta cũng trưởng thành nhờ học hỏi kinh nghiệm của những người đi trước. Điều đáng nhìn lại là: sau khi đã lắng nghe tất cả, ta còn đủ tĩnh lặng để hiểu vì sao mình chọn con đường đang đi hay không?

Nhiều khi ta chỉ nhận ra mình đã sống quá lâu theo một khuôn mẫu khi bắt đầu thấy mệt. Một thành tích từng khiến ta vui giờ chỉ mang lại cảm giác phải cố thêm. Một lời khen khiến ta nhẹ nhõm trong chốc lát, rồi nỗi lo không giữ được hình ảnh ấy lại xuất hiện. Ta không biết mình đang theo đuổi điều có ý nghĩa, hay đang cố tránh ánh mắt thất vọng của người khác.

Theo tinh thần Phật giáo, muốn hiểu nỗi khổ ấy, ta có thể bắt đầu bằng việc quan sát tâm. Trước một quyết định, ta đang thấy điều gì: hứng thú, trách nhiệm, lòng biết ơn, hay nỗi sợ bị chê trách? Khi nghĩ “mình phải thành công”, ta muốn làm một việc tốt, hay đang tin rằng thất bại sẽ khiến mình không còn đáng được yêu thương? Những câu hỏi ấy không nhằm tìm ra một cái “tôi thật” cố định nằm sâu bên trong. Chúng giúp ta thấy những nhân duyên đang ảnh hưởng đến suy nghĩ và hành động của mình.

Ta được hình thành từ gia đình, môi trường sống, những cuộc gặp gỡ và cả các lựa chọn của chính mình. Vì thế, sống cuộc đời của mình không có nghĩa là cắt đứt mọi ảnh hưởng hay chỉ làm điều mình thích. Ta vẫn cần cân nhắc bổn phận, hậu quả và những người sẽ chịu tác động từ quyết định của ta. Nhưng khi có chính niệm, ta có thể phân biệt một trách nhiệm mình tự nguyện gánh vác với một gánh nặng mình nhận chỉ vì không dám nói lời từ chối.

Chẳng hạn, chăm sóc cha mẹ là điều đáng quý. Song một người con cũng cần được nghỉ ngơi, cần chia sẻ công việc với anh chị em khi có thể. Nuôi dưỡng gia đình là trách nhiệm, nhưng không buộc ta lấy thu nhập làm thước đo duy nhất của phẩm giá. Yêu thương một người là trân trọng sự gắn bó, đồng thời không đánh mất tiếng nói và giới hạn của mình trong mối quan hệ ấy.

Không phải ai cũng có thể lập tức đổi nghề, rời nơi ở hay bắt đầu lại. Có những nghĩa vụ cần được thực hiện và những khó khăn về tiền bạc không thể giải quyết chỉ bằng một quyết tâm. Bước đầu tiên có khi nhỏ hơn nhiều: thành thật nói rằng mình đang mệt; dành lại một buổi trong tuần cho việc mình thấy có ý nghĩa; thôi so sánh mọi quyết định với cuộc đời người khác. Từ những bước nhỏ ấy, ta dần hiểu điều gì cần giữ và điều gì cần thay đổi.

Sẽ có lúc một lựa chọn chân thành của ta vẫn khiến người thân thất vọng. Ta có thể lắng nghe nỗi lo của họ, giải thích rõ dự định của mình và nhận trách nhiệm về hậu quả. Không cần biến bất đồng thành cuộc tranh thắng thua. Cũng không cần hứa sẽ sống theo mong muốn của người khác chỉ để giữ yên một cuộc trò chuyện.

Cuộc đời ta luôn có bóng dáng của những người đã thương yêu và nuôi dưỡng mình. Biết ơn họ không đòi ta từ bỏ khả năng tự suy nghĩ. Một đời sống có ý thức được gây dựng khi ta biết lắng nghe lời người khác, nhìn rõ hoàn cảnh, rồi chọn điều mình có thể chịu trách nhiệm bằng sự chân thật và lòng tử tế.

Có lẽ đến lúc ấy, câu hỏi “Cuộc đời này là của ai?” không còn cần một câu trả lời lớn lao. Ta trả lời nó qua cách mình sống mỗi ngày: biết vì sao mình bước tiếp, biết điều gì mình đang chăm sóc, và có mặt trong chính những lựa chọn của mình.

Thanh Phong